پس از قرن نهم / پانزدهم به بعد اين‌دو اصطلاح توأمان مال و جهات ذكر شده است . هر دوى اين اصطلاحات اطلاق همه سويه داشته است : مال شامل همه مالياتهاى منظمى بوده كه به جنس پرداخت مىشده ( يعنى عمدتا مالياتهاى محصولات كشاورزى ) ، ولى جهات مالياتهاى غيرمستقيمى بوده كه به نقد تأديه مىشده است « 1 » . در ميان اين مالياتها مىتوان از ماليات منظم بازرگانى نام برد كه مالياتهاى احشام - كه نقدى پرداخت مىشد - نيز در كنار آن قرار داشت ( به مطالب پايين رجوع كنيد ) و ماليات ارضى كه در آن بعضى از عناصر مساحى سنتى تنظيمات خراج همچنان باقى بود . در اسناد قرن نهم / پانزدهم به بعد مال و جهات به موازات وجوهات ( مالياتهاى پولى از انواع مختلف و به احتمال عوارض و مالياتهاى مأموران ) به‌كار رفته و در مقابل تكليف ديوانى ( عوارض مخصوص براى خانوار دولتى ) و ساير پرداختهاى فوق‌العاده قرار گرفته است . در كتابهاى ديوانى نيز اين اصطلاح به صورت مال و جهات به كار رفته ولى در اينجا ، همان‌طور كه انتظار مىرفت ، مشخصات طبقه‌بنديهاى مجزايى از مالياتبندى ذكر شده كه كل مالياتها را به‌وجود آورده است . از همين اشارات مىتوان نتيجه گرفت كه اصطلاح مال و جهات و وجوهات بر كل مالياتهاى جمع شده منظم اطلاق مىشده است . بديهى است كه مال و جهات با تأكيد بر مناطق كشاورزى بيشتر مالياتهاى ارضى و محصولات آن بوده و حال آنكه همين اصطلاح در قلمرو شهرى اغلب به مالياتهاى تجارت و صناعت اطلاق مىشده است « 2 » . ميزان ماليات محصولات كشاورزى مكان‌به‌مكان و زمان‌به‌زمان فرق مىكرده است . در زمان مغولان و پس از اصلاحات غازان خان از محصولات كشاورزى عشر به جنس گرفته مىشده به اضافه يك ماليات اضافى محصول به نقد ( يكى از مالياتهاى به اصطلاح قبچور ) و حال آنكه در زمان آل جلاير مالياتهاى نقدى قبچور ( ماليات محصول و ماليات سرانه رايج در زمان ايلخانان ) به مالياتهاى فوق‌العاده تبديل شد . تسهيلات روشن ماليات محصول ، جمع‌آورى ميزان زيادى از ماليات جنسى را در موقع محصول‌بردارى ممكن ساخت . در زمان اوزون حسن در اكثر مناطق پنج يك يا خمس جاى عشر را گرفت و در بيشتر نواحى ماوراى قفقاز ماليات ايام محصول‌بردارى سه دهم كل محصول گرديد . با توجه و عنايت به ستمى كه بر روستاييان روا مىشد ، دور از ذهن بود كه تنظيمات اوزون حسن مورد پذيرش عموم قرار گيرد . حدود يكصد سال بعد در اكثر مناطق گرفتن خمس و يا اندكى كمتر از آن همچنان برقرار بود . طبق نوشته دالساندرى در اواخر سلطنت

--> ( 1 ) - هينتس ، « S teuerinschriften » ، ص 765 . ( 2 ) - مينورسكى ، « سيورغالى از قاسم بن جهانگير » ، ص 945 ؛ هينتس ، رساله فلكيه ، ص 129 .